درسنامه آموزشی مراقبت و نگهداری گیاهان زراعی کلاس یازدهم امور زراعی

واحد یادگیری 4: تولید حشرات مفید برای کنترل آفات

آیا می‌دانید که

- خداوند هیچ موجودی را بی فایده نیافریده است؟
- نابودشدن موجودات و حشرات موذی و گاهی کثیف را که خیلی‌ها آرزوی مرگشان را دارند، عواقب خطرناکی برای محیط زیست در پی خواهد داشت؟
- به کارگیری موجودات زنده برای کنترل عوامل ناخواسته بهتر از کنترل شیمیایی آن است؟

کنترل زیستی آفت در ایران قدمتی بیش از 80 سال دارد که به کنترل شپشک‌ها با استفاده از کفشدوزک در شمال باز می‌گرد. این تلاش‌ها ادامه داشته و در سال‌های اخیر مورد توجه بیشتری نیز قرار گرفته است. کنترل زیستی روشی برای کنترل آفات (شامل حشرات و کنه‌ها) است که با استفاده از موجودات زنده به روش‌های شکارگری، پارازیتیسم یا دیگر مکانیسم‌های طبیعی انجام می‌شود.

استاندارد عملکرد

حشرات مفید را شناسایی و دسته‌بندی می‌کند. انسکتاریوم را آماده کرده میزبان واسط را برای پرورش حشرات مفیدی مانند زنبور تریکوگراما، بالتوری سبز و کفشدوزک پرورش داده، سپس سه حشره مفید یاد شده را پرورش و تولید کند. رهاسازی را پس از مشورت با کارشناسان مطابق توصیه آنها انجام دهد.

هر روز از سوی مراکز علمی در مورد زیان‌باربودن یک یا چندی از مواد و روش‌ها هشدار داده می‌شود، اما باید در نظر داشت که اعلام خطر در مورد یک حشره‌کش، از یک افزودنی غذایی به اصطلاح مجاز، یک حلال رنگ، پوشش خاص درون یک نوع جدید از ظروف آشپزخانه و یا هر چیز دیگر تنها پس از کاربرد و مصرف چندساله آن از سوی عموم مردم و بروز اثرات تأخیریش امکان‌پذیر است. بدین صورت است که ما خود را در وضعیت حیوان آزمایشگاهی برای آزمودن محصولات تکنولوژیک خویش در آورده‌ایم. هر چندگاه یک بار ماده‌ایی به عنوان جهش‌زا ،‌سرطان‌زا یا سمی از رده خ ارج می‌گدد، اما همزمان ده‌ها ماده جدید، جای آن را می‌گیرد و کاربرد همگانی می‌یابد، تا کی دوباره پس از سال‌ها اثرات زیان‌بار احتمالی آن مشخص و اعلام شود «کتاب بهار خاموش تألیف خانم راشل کارسون».

همانگونه که در سال‌های گذشته آموخته‌اید، یکی از عوامل تعیین‌کننده تعداد و پراکندگی جمعیت‌ها رقابت شکل‌های مختلف همزیستی و صیادی است. در مورد عکس‌های پایین و تأثیر هر کدام برجمعیت گونه‌ها به صورت گروهی گفت‌وگو کرده و نتیجه را در کلاس ارائه دهید (شکل 1).

تعریف کنترل بیولوژیک (بازداری زیستی آفت‌ها)

در طبیعت موجودی را نمی‌توان یافت که دشمن طبیعی نداشته باشد و جمعیت آن توسط این دشمنان مهار و کنترل نشود. آفات کشاورزی نیز از این قاعده مستثنی نیستند و در مواردی در برابر هر آفت بیش از 20 نوع دشمن طبیعی قرار دارد. اگر انسان در برنامه‌ای مشخص نسبت به استفاده از این دشمنان طبیعی برای کاهش جمعیت آفات اقدام کند، کنترل بیولوژیک اتفاق افتاده است ولی اگر انسان نقشی نداشته باشد، کنترل طبیعی نامیده می‌شود که در تمامی زیست‌بوم‌ها جریان دارد. در واقع کنترل بیولوژیک روشی است که از طبیعت الگو گرفته و از مدیریت رابطه طبیعی میان آفت و دشمنان طبیعی آن سود می‌برد و هدف آن ریشه‌کن کردن آفات نیست، بلکه تعداد آفات را کم می‌کند و تحمل آنها را ممکن می‌سازد از عمده‌ترین مزایای روش کنترل بیولوژیک هم‌سو بودن با محیط زیست است و همچنین از مصرف سموم شیمیایی که می‌توانند برای بسیاری از موجودات غیر هدف علاوه بر آفت موردنظر خطرناک باشند، برای کنترل آفات اجتناب می‌شود بنابراین کنترل بیولوژیک در ارتقاء کیفیت و سلامت غذایی نقش بسزایی دارد.

کنترل بیولوژیک در قالب چند روش به اجرا در می‌آید؛

1- امکانی فراهم می‌شود که دشمنان طبیعی در خود طبیعت از عملکرد و کارآیی بیشتری برخوردار شوند (حفظ و حمایت از دشمنان طبیعی)

2- دشمنان طبیعی انتخاب و در آزمایشگاه و یا محل‌هایی به نام انسکتاریوم تکثیر شده و سپس به طبیعت با تعداد بیشتر بازگردانده می‌شوند (تکثیر و رهاسازی دشمنان طبیعی).

در مواردی نیز چنانچه دشمن طبیعی مؤثری در یک زیستگاه وجود نداشته باشد، آن دشمن پس از بررسی‌های دقیق و پیش‌بینی رهاسازی، واردسازی می‌شود با توجه به این که محور کنترل بیولوژیک استفاده از دشمنان طبیعی است، بهتر است با این دسته از موجودات بیشتر آشنا شویم.

دشمنان طبیعی:

با وجود آنکه حشرات از سوی بیشتر مردم به عنوان مزاحم تلقی می‌شوند ولی تعداد گونه‌های آفت و دردسرساز آنها در مقایسه با گونه‌های موجود، بسیار اندک می‌باشد عمده‌ترین دشمنان طبیعی آفات کشاورزی از میان حشرات هستند که در دو گروه شکارگرها (پرداتورها) و شبه‌انگل‌ها (پارازیتوئیدها) قرار می‌گیرند. دسته دیگر از دشمنان طبیعی به عنوان عوامل بیماری‌زا شناخته می‌شوند و سبب ایجاد بیماری در آفات می‌گردند. این دسته شامل میکروارگانیسم‌هایی (ریزواره‌هایی) نظیر برخی قارچ‌ها، باکتری‌ها و ویروس‌ها می‌باشند.

بندپایان مفیدی که دشمنان طبیعی آفات محسوب می‌شوند، به‌طورکلی به دو دسته شکارگرها و انگل‌ها تقسیم می‌شوند:

الف) شکارگرها:‌

شکارگرها موجوداتی هستند که در مراحل مختلف زندگی خود تعداد زیادی موجودات دیگر را شکار کرده و می‌خورند. در برخی گونه‌های حشرات شکارگر مانند مگس گل (مگس سیرفید) که لارو پراِشتها ولی کم تحرکی دارد، مگس بالغ برای دسترسی نوزادان کرمی شکل خود به غذا در مجاورت محل تجمع شته‌ها تخم‌ریزی می‌کنند. برخی شکارگرها مانند شیخک‌ها از هر حشره‌ای که بتوانند به چنگ آورند از جمله حشرات مفید تغذیه می‌کنند، در حالی که برخی دیگر فقط از گونه‌های خاصی از حشرات تغذیه می‌کنند، مانند کفشدوزک استرالیایی که غذای مورد علاقه‌اش، شپشک استرالیایی است.

در پایین برای آشنایی هنرجویان به تعدادی از بندپایان شکارگر شناخته شده در ایران اشاره می‌شود.

1 -کفشدوزک‌ها:

کفشدوزک‌ها سوسک‌هایی با رنگ‌های متنوع و درخشان هستند که اکثریت آنها شکارگر حشرات بوده و تعداد اندکی از این خانواده نیز مانند کفشدوزک خربزه و سوسک مکزیکی لوبیا گیاه‌خوار بوده و از آفات محصولات کشاورزی محسوب می‌شوند (شکل 2 و 3).

کفشدوزک‌ها در هر دو مرحله لاروی و حشره کامل از حشرات دیگر مانند شته‌ها و شپشک‌ها، تخم و پوره سفید بالک‌ها و پسیل‌ها و تعدادی دیگر تغذیه می‌کنند. لارو کفشدوزک با شکلی شبیه به تمساح و آرواره‌های قوی خود شته‌ها را گرفته و با ولع تمام می‌خورد.

یک کفشدوزک بالغ در طول زندگی خود می‌تواند تا 2000 عدد شته را بخورد. بنابراین می‌توان تصور کرد که در غیاب چنین حشره شکارگر مفیدی، جمعیت شته‌ها که زنده‌زا بوده و هر یک می‌توانند در طول 20 تا 30 روز تا 100 پوره به دنیا بیاورند، به چه تعداد باورنکردنی افزایش می‌یافت. برخی گونه‌های کفشدوزک‌ها عبارتند از:

1- کفشدوزک هفت نقطه‌ای از شته‌ها و سایر حشرات با بدن نرم مانند شپشک‌ها و تخم‌ها و پوره‌های آنان تغذیه می‌کنند. (شکل 5).

2- کفشدوزک هیپودامیا (Hippodamia) شکارگر حریص محصو لات کشاورزی است (شکل 6).

3- کفشدوزک استرالیایی از شپشک استرالیایی تغذیه می‌کند (شکل 7).

4- کفشدوزک کریپتولموس (Cryptolaemus montrouzieri) سطح بدن لارو از رشته‌های مومی سفید پوشیده شده است. به از بین برنده شپشک آردآلود "ملقب بوده و دشمن طبیعی شپشک‌های آردآلود و بالشک مرکبات هستند و به همین منظور در محل‌های پرورش حشرات (انسکتاریوم) در شمال ایران برای رهاسازی در باغات مرکبات، چای و گیاهان زینتی پرورش می‌شوند (شکل 8).

5- کفشدوزک کنه‌خوار ملقب به «از بین برنده کنه تار عنکبوتی» از کنه‌های گیاهی و به‌خصوص کنه تارعنکبوتی تغذیه می‌کند(شکل 9).

2- بالتوری سبز یا کریزوپا (Chrysopa):

بالتوری سبز عمومی حشره‌ای زیبا و ظریف با بدن سبز رنگ، بال‌های شفاف تور مانند و چشمان طلایی به اندازه 0/5 تا 3 سانتی‌متر است. حشره کامل بالتوری سبز شکاری نیست و معمولا از شهد گیاهان و گرده گل‌ها تغذیه می‌کند. این حشره پس از جفت‌گیری تخم‌های خود را روی پایه‌های ظریف رشته مانند و در سطح گیاهان یا پشت برگ‌ها قرار می‌دهد.

با کمی دقت، دسته‌های تخم بالتوری را روی گیاهان می‌توانید مشاهده کنید. لاروهایی که از این‌ تخم‌ها خارج می‌شوند، بلافاصله به جستجوی طعمه می‌پردازرد. غذای موردعلاقه آنان عبارت از شته و حشراتی با بدن نرم شامل تریپس‌ها، شپشک‌ها، پوره‌های سفیدبالک‌ها و همچنین تخم حشرات و کنه‌های تار عنکبوتی می‌باشد. البته در غیاب غذای کافی، این شکارگران را نیز حریص یکدیگر را نیز می‌خورند. لارو بالتوری سبز با آرواره‌های بلند و قوی و ظاهری شبیه به تمساح اشتهای سیری‌ناپذیری برای خوردن شته‌ها دارد و به محض یافتن شته‌ با آرواره‌های قوی خود آن را گرفته و مایعات بدن آن را می‌مکد. به همین دلیل به لارو بالتوری لقب شیرشته داده شده است. 

3- شیخک:

حشره مفید دیگر، شیخک است. شیخک حشره‌ای مفید و شکارگر با چشمانی درشت و پاهای جلویی شکارگر می‌باشد که به وسیله این پاها شکار را گرفته و از آن تغذیه می‌کند. طول این حشره 3 تا 10 سانتی‌متر و رنگ آن بسته به نوع آن سبز، قهوه‌ای یا برنزه می‌باشد (شکل 10).

این حشرات دارای سر بزرگ و بدنی کشیده هستند. این حشرات به خوبی استتار کرده و شکار می‌کنند. شیخک‌ها دارای بال‌های مشبک هستند. شیخک‌ها تخم‌های خود را به‌طور دسته جمعی در کیسه‌های مخصوص روی شاخه‌های گیاهان قرار می‌دهند. این حشره جهنده است و از جایی به جای دیگر می پرد و گاهی از بال‌های خود برای پرواز هم استفاده می‌کند. شیخک‌ها از سن‌های درختی و حشرات مضر دیگر تغذیه می‌کنند. شیخک به وسیله پاهای جلویی حشرات را شکار می‌کند.

4- مگس‌های گل یا سیرفیده (Syrphidae):

این حشرات زیبا را می‌توان در باغچه و باغ در حال پرواز و بال‌زدن سریع در اطراف گل‌ها مشاهده نمود و عده‌ای ممکن است به دلیل نوارهای زرد و مشکی روی شکم، آنها را با زنبورهای زرد اشتباه بگیرند. حشرات کامل مگس‌های گل (سیرفیده) از شهد و گرده گل‌ها تغذیه می‌کنند و نقش مفیدی در گرده‌افشانی گل‌ها ایفا می‌کنند، ولی لارو کرمی شکل و کم تحرک آنها اشتهای زیادی برای خوردن شته‌ها داشته و آنها را به اندام‌های دهانی خود گرفته و با مکیدن مایعات بدنشان، می‌کشد (شکل 11).

5- پشه شته‌خوار:

این حشره ظاهری مانند سایر پشه هاست و حشرات آن کامل از شهد و شیره گیاهان تغذیه می‌کند. لارو کرمی شکل و نارنجی رنگ شته پشه‌خوار به اندازه حداکثر 3 میلی‌متر از تعدادی از گونه شته تغذیه می‌کند. این لارو با گرفتن شته‌ها با اندام دهانی خود ماده‌ای سمی به بدن آنها تزریق می‌کند که موجب فلج‌شدن شته‌ها می‌شود و سپس با مکیدن مایعات بدن شته‌ها آنها را می‌کشد (شکل 12 و 13).

 سن‌های گل یا اوریوس (Orius):

سن‌های اوریوس شکارگرهای کوچکی هستند که اندازه آنها 2 تا 5 میلی‌متر می‌باشد. پوره‌های سن‌های اوریوس به رنگ زرد متمایل به صورتی یا قهوه‌ای روشن و دارای جثه کوچک‌تر از حشرات کامل هستند.

حشره کامل و پوره‌های سن‌های اوریوس هر دو شکارگران حریص تریپس‌ها، شته‌ها، مگس‌های سفید، کنه‌های تارعنکبوتی و تخم حشرات بوده و از شهد گل‌ها و شیره گیاهان نیز تغذیه می‌کنند. این حشرات در زمان تراکم جمعیت و کمبود غذا رفتار همخواری از خود بروز می‌دهند (شکل 14 و 15).

7- کنه‌های شکارگر:

کنه‌ها جزو حشرات نیستند و به رده عنکبوتیان تعلق دارند، ولی به دلیل اهمیت آن‌ها در کنترل بیولوژیک، در این بخش آمده است.

کنه شکارگر فیتوزئید، موجوداتی ریز و سریع به اندازه حداکثر یک میلی‌متر و به رنگ نارنجی متمایل به قرمز بوده که از دشمنان مهم کنه‌های تارعنکبوتی محسوب می‌شوند. در محیط گرم و مرطوب کنه‌های بالغ شکارگر، نرخ تکثیری در حد دو برابر کنه‌های تارعنکبوتی داشته و می‌توانند تا 24 کنه تار عنکبوتی نابالغ یا 30 تخم آن را بخورند. این کنه‌ها به سموم شیمیایی کنه‌کش بسیار حساس و آسیب‌پذیر هست (شکل 16).

توجه: تصاویر حشرات و کنه‌های مفید را با واردکردن اسامی علمی آنها مندرج در کتاب همراه هنرجو در وبسایت www.insectimages.org می‌توانید مشاهده کنید.

ب) انگل‌ها و شبه‌انگل‌ها (پارازیت‌ها و پارازیتوئیدها)

تفاوت بین پارازیت‌ها و پارازیتوئیدها در این است که پارازیت‌ها معمولا در بدن میزبان خود زندگی می‌کنند، ولی موجب مرگ آن نمی‌شوند، در حالی که پارازیتوئیدها موجب مرگ میزبان خود می‌شوند. پارازیتوئیدها قهرمانان گمنام کنترل زیستی هستند که نقش هم آنها بیشتر به دلیل ریز بودن پیکره و دیده نشدن، برای همه چندان مشهود نیست.

حشرات پارازیتوئید در داخل یا روی یکی از مراحل زندگی میزبان خود (تخم، لارو، پوره یا کامل) تخم‌ریزی می‌کنند و نوزاد آنها به تدریج از میزبان تغذیه کرده و موجب مرگ آن می‌شود. در نهایت حشرات کامل از میزبان خارج شده و این چرخه مجدداً تکرار می‌شود. رشد و تغذیه لارو حشره پارازیتوئید ممکن است در داخل بدن میزبان یا در حالتی که به بدن میزبان چسبیده است، باشد که نوع اول در حشرات بسیار رایج تر از نوع دوم می‌باشد.

لازم به ذکر است که پارازیتوئیدها نیز خود دارای دشمنان طبیعی هستند که موجب کاهش جمعیت آنها می‌شوند. تهداد حشرات پارازیتوئید بسیار زیاد بوده و گونه‌های متنوعی را شامل می‌شود و امکان پرداختن به همه آنها در یک فصل کتاب مقدور نیست، ولی برای آشنایی فراگیران به تعدادی از آنها که از اهمیت بیشتری در کنترل بیولوژیک برخوردار هستند، اشاره می‌گردد.

زنبورهای پارازیتوئید:

1- زنبورهای ایکنئومونید (Ichneumonids):

این خانواده از زنبورها، جنس‌ها و گونه‌های بسیاری را شامل می‌شوند. این موجودات حشراتی با بدن باریک و کشیده و رنگارنگ بوده و برخی بسیار کوچک هستند، در حالی که اندازه بدن برخی گونه‌ها به 13 سانتی متر هم می‌رسد. حشره ماده در بعضی گونه‌ها دارای اندام تخم‌ریز بسیار بلند هستند. گونه‌های زنبور‌های ایکنئومونید، اهمیت زیادی در کشاورزی و عمدتاً پارازیتوئید لارو شب‌پره‌ها و پروانه‌ها می‌باشند (شکل 17).

2- زنبورهای براکونید (Braconids):

گونه‌ها های این خانواده از زنبورها، شته‌ها، سوسک‌ها، مگس‌ها، لارو پروانه‌‌ها و تعدادی دیگر را پارازیته می‌کنند. زنبورهای ماده برخی گونه‌های این خانواده پس از یافتن میزبان در داخل، در مجاورت یا روی بدن میزبان خود تخم‌ریزی می‌کنند. نوزادان زنبور، پس از خروج از تخم از بدن میزبان تغذیه نموده و سپس در داخل پیله‌ای که معمولا به بدن میزبان متصل است، به شفیرگی می‌روند. پیله‌های برخی‌ از گونه‌های زنبورهای براکونید را می‌توان روی بدن لارو پروانه‌ها مشاهده کرد (شکل 18 و 19).

3- زنبورهای تریکوگراما (Trichogramma):

زنبورهای تریکوگراما حشراتی بسیار کوچک و ظریف بوده که با چشم غیرمسلح به سختی دیده می‌شوند. این حشرات از این نظر حائز اهمیت ویژه می‌باشند که پارازیتوئید تخم تعدادی از پروانه و شب‌پره هستند. بنابراین می‌توانند قبل از ظهور مرحله خسارت‌زای حشرات، آنها را از بین ببرند (شکل 23).

زنبورهای ماده، داخل تخم‌های حشرات میزبان، تخم‌ریزی می‌کنند. لاروهای آنها از محتویات داخل تخم آفت‌ تغذیه می‌کنند. تخم‌های پارازیته، تیره رنگ شده و از بین می‌روند. پس از سپری‌شدن دوره لاروی و شفیرگی، زنبورهای بالغ  تریکوگراما از تخم میزبان خود خارج شده و این چرخه بار دیگر تکرار می‌شود. این زنبور سال هاست که در کشورمان در انسکتاریوم‌ها پرورش داده می‌شود و در سطح انبوه در مزارع برنج، ذرت، پنبه، باغات سیب و انار رهاسازی می‌شود. از جمله آفاتی که به وسیله زنبورهای ترییکوگراما نابود می‌شوند، می‌توان کرم ساقه‌خوار برنج، کرم ساقه‌خوار ذرت، کرم غوزه پنبه، کرم سیب، کرم گلوگاه انار و... را نام برد.

4- زنبورهای انکارسیا (Encarsia formosa):

این زنبور پارازیتوئید اختصاصی سفیدبالک‌ها در گلخانه است. زنبورهای ماده به رنگ سیاه و شکم زرد، دارای جثه‌ای بسیار ظریف و کوچک (0/6 میلی‌متر) بوده و بکرزا هستند. بدین معنی که برای تخم‌ریزی نیاز به جفت‌گیری ندارند. زنبور ماده می‌تواند 50 تا 100 تخم خود را به صورت انفرادی داخل پوره سن سوم یا شفیره سفیدبالک قرار دهد. پوره‌های سفید بالک پارازیته به رنگ سیاه در می‌آیند. لارو زنبور پس از تغذیه از بدن میزبان خود، شفیره شده و در شرایط مناسب پس از حدود 10 روز زنبورهای کامل از میزبان مرده خارج شده و به فعالیت مفید خود ادامه می‌دهند (شکل 24).

مگس‌های پارازیتوئید:

مگس‌های تاکینید (Tachinid):

حشرات کامل مگس تاکینید به رنگ خاکستری، قهوه‌ای یا سیاه با چشمان درشت قرمز رنگ هستند و اندازه گونه‌های مختلف آنها بین 8/5 تا 12/7 میلی‌متر متغیر است. مگس‌های بالغ از گرده گل‌ها و عسلک خارج شده از گیاه در اثر فعالیت شته‌ها و سایر حشرات مکنده تغذیه می‌کنند. مگس‌های تاکینید، پارازیتوئید  بسیاری از گونه‌های حشرات مانند سوسک‌ها، ملخ‌ها، سن‌ها و لاروها هستند. آن‌ها ها روی بدن یا روی سطح برگ‌ها تخم‌ریزی می‌کنند. حشرات در حال تغذیه از گیاهان، تخم مگس را می‌بلعند یا این که لارو کرمی شکل سفیدرنگ مگس تاکینید بدن میزبان را سوراخ کرده و وارد آن می‌شود. از جمله مگس‌های پارازیتوئید این خانواده می‌توان مگس فازیا را نام برد. لارو مگس از داخل بدن میزبان تغذیه کرده و در همان جا به شفیرگی می‌رود و در نهایت پس از طی کردن مراحل رشد خود، مگس کامل از بدن میزبان مرده خارج می‌شوند (شکل 25).

پرورش و تکثیر دشمنان طبیعی

همانگونه که گفته شد یکی از روش‌های کنترل بیولوژیک، تکثیر و رهاسازی دشمنان طبیعی است. پس از بررسی‌های دقیق آزمایشگاهی از نظر شناسایی و انتخاب مناسب‌ترین نوع دشمن طبیعی، نوبت تکثیر آن می‌باشد. تکثیر در محل‌هایی به نام انسکتاریوم انجام می‌شود. انسکتاریوم محلی است که در آن شرایط لازم از نظر حرارت، رطوبت و نور برای رشد و تکثیر عامل موردنظر فراهم می‌باشد. به رعبارت دیگر انسکتاریوم بهترین شرایط رشد و نمو سریع و بهینه عاملی را که قصد پرورش آن را داریم را فراهم می‌آورد. در انسکتاریوم‌ها معمولا تبادلات حرارتی و رطوبتی با فضای بیرون به حداقل رسیده و رعایت مسائل بهداشتی از اهمیت فراوانی برخوردار است. بسته به نیاز و مسائل اقتصادی، انسکتاریوم‌ها از ادوات و وسائل ساده تا مدرن برای تأمین شرایط بهینه پرورش عوامل بیولوژیک استفاده می‌نمایند.

ساختمان انسکتاریوم

محل تولید تریکوگراما باید دارای اتاق‌های مجزا باشد تا در طول مراحل تولید، تداخل ایجاد نشود و امکان کنترل دما و رطوبت‌های متفاوت را داشته باشیم. پنجره‌ها و منافذ را باید با پارچه یا مقوای مشکی پوشاند، زیرا حشرات تکثیر شده به منظور پارازیته شدن در محیط انسکتاریوم آفت انباری از جمله پروانه بید غلات هستند و به تاریکی علاقه بیشتری دارد. منبع نوری را برای حشرات پارازیت نیز باید تأمین شود. تمام اتاق‌ها و سالن‌ها باید هواکش داشته باشد تا بتوان تهویه مناسبی اعمال نمود. بهترین سیستم گرمایش شوفاژ است. 

درصورت استفاده از بخاری گازی یا نفتی باید دقت کرد که هیچگونه گازی از آنها متصاعد نشود. برای خنک‌کردن نیز از کولر گازی (در مناطق مرطوب) و یا کولر آبی (در مناطق خشک) استفاده می‌شود.

برای تأمین رطوبت موردنیاز می‌توان از دستگاه‌های رطوبت‌ساز (سرد یا گرم) استفاده کرد. تجهیزات دیگر در انسکتاریوم شامل سردخانه (برای نگهداشتن تخم‌ها در دمای 4 درجه سانتی‌گراد) آزمایشگاه کوچک دارای لوپ یا بینی کولر و پتری دیش و لوله‌های آزمایش بزرگ و همچنین آون بزرگ می‌شود. داشتن یک آزمایشگاه کامل در انسکتاریوم لزومی ندارد. تنها وجود یک لوپ الزامی است (شکل 26).

ضدعفونی انسکتاریوم 

معمولاً در آزمایشگاه هنگام پرورش بید غلات، کنه‌های شکاری مشاهده می‌شوند که یک نوع از این کنه‌ها به کنه شیشه‌ای معروف است. این کنه خیلی سریع در تمام مراحل رشدی بید غلات (تخم، لارو، حشره بالغ) تکثیر پیدا می‌کند و تمام مراحل رشد را سریعاً از بین می‌برد. بنابراین همیشه باید به‌طور آماده باش برای کنترل این کنه باشیم. کنه‌های نر به مراتب کوچک‌تر از کنه‌های ماده هستند و حرکتشان نسبت به کنه‌های ماده سریع‌تر است. سیکل رشد و نمو این کنه‌ها 4 تا 5 روز است. این کنه‌ها حتی برای انسان نیز زیان‌آور بوده و وارد پوست بدن می‌شوند که در نهایت ایجاد خارش و التهاب می‌نماید.

کنه‌ها به راحتی و از طریق مختلف وارد انسکتاریوم می‌شوند. لارو، شفیره، پروانه و حتی تخم بیدی که خریداری می‌کنید، ممکن است آلوده به کنه باشد.

بهترین راه دیدن این کنه‌ها از طریق بزرگنمایی 5 تا 10 (توسط لوب) بر روی پارچه سیاه رنگ است. چون رنگ عمومی این کنه زرد است به راحتی می‌توان آن را مشاهده نمود. 

ضدعفونی مرتب سالن‌ها و اتاق‌های انسکتاریوم و وسایلی که به ویژه در پروانه‌گیری و تخم‌گیری استفاده می‌شود و همچنین استفاده از پادری‌های آغشته به کنه‌کش می‌تواند در کاهش جمعیت کنه تأثیر به‌سزایی داشته باشد. همچنین درصورتی که در زمان پروانه‌گیری آلودگی به کنه مشاهده شود، می‌توان کاورها و قاب‌های داخل آن را بلافاصله پس از پروانه‌گیری سمپاشی کرده و این کار را هفته‌ای 2 تا 3 مرتبه تکرار نمود.

پرورش زنبور تریکوگراما

پرورش و تولید انبوه زنبور تریکوگراما شامل دو مرحله عمده تولید تخم میزبان آزمایشگاهی پرورش زنبور و حله مرحله تکثیر و ازدیاد خود زنبور می‌باشد که در این مرحله تخم میزبان تولید شده برای پارازیته شدن در اختیار زنبورها قرار داده می‌شود. این دو مرحله در ادامه توضیح داده می‌شود.

تولید تخم میزبان آزمایشگاهی زنبور تریکوگراما (پرورش میزبان واسط)

برای اینکه زنبور تریکوگراما در انسکتاریوم ازدیاد یابد، نیاز داریم تا از میزبان‌هایی استفاده کنیم که زنبورها بتوانند بر روی تخم آنها بخوبی رشد و نمو نمایند و از طرفی بتوانیم آنها را در شرایط آزمایشگاهی و انسکتاربوم، به راحتی تکثیر نماییم. از میزبان‌های آزمایشگاهی که در بیشتر انسکتاریوم‌های کشور مورد استفاده قرار می‌گیرد، بید غلات و یا سیتوتروگا می‌باشد. این پروانه آفت انباری است که بر روی دانه‌های غلات فعال است و می‌توان را در انسکتاریوم به صورت انبوه پرورش داد. غله مناسب برای پرورش این آفت انباری جو می‌باشد ولیکن می‌توان آن را روی سایر غلات همانند گندم نیز پرورش داد.

برای حفظ کارآیی زنبورها ضروری است که در طول دوره پرورش به‌طور منظم و برنامه‌ریزی شده از زنبورهای پرورش‌یافته به روی تخم میزبان اصلی و یا زنبورهای طبیعی جمع‌آوری شده از طبیعت به عنوان نسل مادری استفاده شود. به طوری‌که زنبور برای رهاسازی بیش از پنج الی شش نسل به روی میزبان واسط پرورش نیافته باشد. بنابراین ضروری است در کنار خط تولید انبوه زنبور بر روی میزبان واسط، امکانات و شرایط پرورش میزبان اصلی نیز فراهم گردد تا بدین ترتیب پس از نسل‌گیری از زنبورها بر روی تخم بید غلات از این زنبورها به عنوان نسل مادری برای خط تولید استفاده شود.

نحوه پرورش میزبان واسط و زمان به‌کارگیری زمان‌بندی متناسب با شروع آفت از نکات مهم در تولید تریکوگراما است. همچنین نوع میزبان واسطی که به‌راحتی پرورش یابد، حائز اهمیت است.

بهترین زمان ذخیره‌سازی تریکوگراما در دمای کم و در مرحله پیش شفیرگی است و آزمایش‌ها نشان داده که پیش شفیره‌های پارازیتوئید می‌توانند حتی تا سیصد روز با درصد خروجی بالا در یخچال نگهداری شوند. این یک موفقیت در ذخیره‌سازی است که بستگی زیاد به هر دوگونه آفت و تریکوگراما دارد.

برای پرورش میزبان واسط لازم است مراحل زیر انجام شود:

مرحله اول و تهیه آماده‌سازی جو:

به منظور پرورش پروانه بید غلات در انسکتاریوم با توجه به حجم کار، باید به مقدار کافی جو تهیه شود. در هنگام خرید باید دقت کرد که دانه‌های خریداری شده درشت و با پروتئین بالا باشند. معمولا برای آلوده‌سازی می‌توان از جو، گندم و یا ذرت استفاده نمود که به‌طور معمول به علت ارزان بودن جو برای آلوده‌سازی در انسکتاریوم از آن استفاده می‌شود. جو مورد استفاده باید تمیز و عاری از هر گونه آفت یا بیماری و همچنین عوامل خارجی باشد، زیرا با توجه به شرایط مناسب انسکتاریوم عوامل مزبور به سرعت تکثیر می‌یابند و باعث کندی کار می‌شوند. پس از خریداری جو باید آفات انباری احتمالی و قدرت جوانه‌زنی بذرها را نیز از بین برد و پس از حذف ناخالصی‌ها اقدام به شستشوی و حذف جوهای پوک کرد.

مرحله دوم: آلوده‌سازی جو با تخم‌های غلات

در این مرحله تخم‌های بید غلات روی دانه‌های ضدعفونی شده‌ای که رطوبت مناسب (حدود 15 درصد) را دارند، قرار داده می‌شود. به ازای هر یک کیلو جو می‌توان از یک تا یک و نیم گرم تخم بید غلات بسته به تازه و یا کهنه بودن استفاده نمود. هر چه تخم تازه‌تر باشد. تفریخ آن بیشتر است و می‌تواند کمتر مصرف شود. دمای اتاق آلوده‌سازی جوها حدود 25 درجه و رطوبت آن حدود 70 درصد می‌باشد. اگر رطوبت کافی نباشد، آلوده‌شدن جوها توسط لاروهای خارج شده از تخم بید غلات کمتر بوده و با یه تولید پایین خواهد آمد. دما می‌تواند در سرعت رشد و نمو بید غلات تاثیرگذار باشد ولی این سرعت رشد تا یک حد مشخصی از دما صورت می‌گیرد و معمولا دماهای حدود 30 درجه عامل توقف رشد می‌باشند. پس از اینکه لاروها به داخل دانه‌های جو نفوذ کردند، جوها به هم زده می‌شوند تا از کپک‌زدگی جوها جلوگیری شود. جوها در زمان رشد کامل لاروهای بید غلات گرم می‌باشند و این با قراردادن دست داخل توده جوها قابل لمس است. کنترل دما در محدوده حدود 27 درجه در این زمان لازم است. از زمانی که لازم است تا بید غلات دوره رشدی خود را کامل کرده و پروانه‌ها  خارج شوند، حدود 22 تا 23 روز می‌باشد.

‌تخم پروانه بید غلات به عنوان میزبان واسط استفاده می‌شود و زنبور تریکوگراما تخم‌های خود را داخل تخم پروانه بید غلات می‌گذارد (آن را پارازیته می‌کند). تخم پروانه بید غلات تازه شیری رنگ بوده که به تدریج به نارنجی تغییر رنگ می‌دهد. زنبورها تخم‌های تازه را ترجیح می‌دهند و تمایل کمتری به پارازیت تخم‌های نارنجی شده دارند باید توجه داشت که تفریخ تخم‌ها بلافاصله پس از آلوده‌سازی صورت پذیرد تا از جوانه‌زنی یا کپک زدن جوها جلوگیری شود. به منظور تأمین رطوبت اتاق آلوده‌سازی از رطوبت‌ساز استفاده می‌شود. درصورتی که رطوبت‌ساز نداشته باشیم باید کف اتاق را مرتب آب‌پاشی کرده و خیس نگه داشته شود.

نفوذ لاروها به داخل دانه‌های جو معمولاً از آلوده‌سازی در حدود 7 الی 10 روز بسته به دما و رطوبت محیط و جوها به طول می‌انجامد.

پس از آلوده‌سازی که لاروها به داخل جو نفوذ کردند شروع به هم زدن و رطوبت‌دهی به جوها می‌کنند. این عمل را هروز باید انجام داد تا رطوبت و تهویه لازم در جوها تأمین شود.

مرحله انتقال به داخل کاورها حدود 22 روز پس از آلوده‌سازی انجام می‌شود. زمانی که اولین پروانه‌های به اصطلاح پیش پرواز ظاهر شدند، بلافاصله عمل انتقال که در ادامه توضیح داده خواهد شد، انجام می‌گردد.

تاق آلوده سازی در طول شبانه روز باید تاریک باشد و بهتر است در جلوی درب هر زیرپایی که مدام به محلول کنه‌کش (نئورون) آغشته شده، قرار گیرد. دمای اتاق آلوده‌سازی حدود 27 و رطوبت بالای 80 درصد توصیه می‌شود.

مرحله سوم: انتقال جوهای آلوده به سالن پروانه‌گیری

قبل از ظهور پروانه‌های بید غلات، جوها بایستی به قفس‌هایی موسوم به کاور منتقل می‌شوند و در آنجا نسبت به جمع‌آوری پروانه‌ها اقدام می‌شود. در داخل کاورها قاب‌هایی قرار دارد که جوها داخل آنها ریخته می‌شود. این قاب‌ها با توری‌های فلزی پوشیده شده‌اند تا تنها پروانه‌ها امکان خروج از آنها را داشته باشند. در قسمت پایین کاورها ظروفی برای جمع‌آوری پروانه‌ها تعبیه شده‌اند. این پروانه‌ها هم به واسطه شکل کاور و هم توسط فشار باد به این ظروف منتقل شده روزانه و به طور مرتب جمع‌آوری می‌شوند تا از آنها تخم‌گیری شود. مدت زمانی که می‌توان از هر کاور پروانه‌گیری نمود، حدود 30 روز می‌باشد و بسته به شرایط و احتمال آلودگی با کنه که می‌تواند تولید را متوقف نماید، این زمان می‌تواند کمتر یا بیشتر باشد. ولی به‌طور معمول بهتر است بیش از 30 روز پروانه‌گیری را انجام نداد.

به محض ظهور پروانه‌های پیش‌پرواز (حدود 22 روز پس از آلوده‌سازی، اولین بیدهای بالغ که روی آبکش‌ها مشاهده می‌شود) باید اقدام به عمل انتقال نمود. بدین منظور در صورت نیاز آبکش‌ها را درون لگن حاوی محلول نئورون 2 درر هزار غوطه‌ور کرده و چند ثانیه به هم می‌زنیم.

به دلیل این که داخل هر دانه جو، یک لارو زنده وجود دارد. باید از روی هم گذاشتن آبکش‌ها برای نقل و انتقال خودداری کنیم تا باعث از بین رفتن لاروها نشویم در این زمان به هم زدن جوها در روز و شب به دفعات برای خشک‌شدن و هوادهی بسیار ضروریست. اگر جوها خشک نشده باشند، داخل کاور کپک می‌زنند.

پس از 24 ساعت آبکش‌ها را به داخل قالب‌ها خالی می‌کنند. پس از پرشدن، قاب‌ها را به کاور منتقل می‌کنند. کاورها باید قبلاً ضدعفونی شده و توسط چسب ماستیک تمامی درزهای آنها پر شده باشد، زیرا پروانه‌ها از هر سوراخی استفاده کرده و خارج می‌شوند.

در زیر هر کاور و در پایین قیف، یک تونل کوچک حلبی وجود دارد که آن تونل را به یک سه راهی (به عنوان مثال پلیکا 16) متصل کرده و در دو طرف، سه راهی را با توری و کش می‌پوشانیم. برای اتصال این سه راهی به تونل از تیوپ ماشین استفاده می‌شود. دقت شود که سه راهی با زمین تماس نداشته باشد.

مرحله چهارم: پروانه‌گیری بید غلات

دمای اتاق پروانه‌گیری می‌بایست 23 الی 24 درجه و رطوبت نسبی هوا حدود 70 درصد باشد. در این اتاق هم دماسنج و رطوبت‌سنج لازم است. 

بعد از خارج‌شدن پروانه‌ها از جو و پرواز در داخل کاور، نه توسط دستگاه پمپ باد اقدام به پروانه‌گیری می‌کنند. مدت پروانه‌‌گیری یا به عبارت دیگر طول عمر هر کاور تا یک ماه می‌باشد. البته زمانی که میزان پروانه‌گیری در اواخر دوره کاهش یابد. دیگر موقع باطل کردن کاور است. این زمان ممکن است حدود روز بیست و پنجم باشد. در هر صورت نباید کاور را بیش از 30 روز نگه داشت؛ زیرا خطر شیوع کنه افزایش می‌یابد.

مرحله پنجم: تخم‌گیری از بید غلات

پروانه‌های جمع‌آوری شده از مرحله در قبل پس از پرزگیری که زیر هودهای با مکش قوی انجام می‌شود، به داخل قیف‌هایی که کف آنها با توری پارچه‌ای پوشانده شده‌اند، ریخته می‌شوند. دقت و سرعت عمل در این مرحله ضروری است؛ زیرا که پروانه‌ها به سرعت پرواز کرده و کار انتقال ایجاد اشکال کرده و علاوه بر آن در محیط رها شده و مشکلات بهداشتی در تولید را به همراه می‌آورند. این قیف‌ها از قسمت توری بر روی برگ‌های کاغذ و یا مقوا قرار داده می‌شوند تا پروانه‌ها روی آنها تخم‌ریزی کنند (شکل 33). این کاغذها هر روز تعویض شده و تخم‌های به دست آمده پس از پرزگیری با استفاده از پمپ باد، برای تکثیر انبوه زنبور تریکوگراما مورد استفاده قرار می‌گیرند. بدیهی است مقداری از تخم‌ها نیز برای تولید دوباره پروانه بید غلات وارد چرخه تکثیر خود میزبان می‌شود.

برای تخم‌گیری نیاز به قیف‌های پلاستیکی داریم که دو طرف آن باید با تورهایی که قبلا با کش تهیه نموده‌ایم پوشانده شود تا پروانه‌ها نتوانند خارج شوند. بهتر است قیف‌ها را به منظور عبور هوا و تهویه سوراخ‌دار کنیم. قیف‌هایی را که آماده کرده‌ایم را مرتب بر روی یک صفحه مسطح قرار داده و پروانه‌ها را از داخل دبه پرزگیری به داخل آن خالی می‌کنیم. میزان پروانه‌ها داخل هر قیف به مقداری است که یک لایه پروانه سطح توری کف قیف را بپوشاند؛ به طوری که روی هم نباشند.

اتاق تخم‌گیری نیز باید قبلاً ضدعفونی شده و تمام منافذ آن گرفته شده باشد و هیچ نوری وارد اتاق نشود. قفسه‌بندی اتاق باید طوری باشد که در هر قفسه بتوان به‌راحتی قیف‌ها را جابه‌جا کرد. بهتر است بلندی هر طبقه از قفسه حدود 5 سانتی‌متر از بلندی قیف بالاتر باشد. روی قفسه‌ها کاغذهای غیر روغنی به ابعاد ته قیف می‌گذاریم و قیف‌ها را روی آنها قرار می‌دهیم. از هر قیف 3 تا 4 روز تخم‌گیری می‌شود و هر روز باید کاغذهای زیر قیف‌ها را عوض کنیم. روز دوم معمولاً بهترین تخم‌ها را تولید می‌کند.

مرحله تخم‌گیری بسیار حساس است، کاغذها باید خشک بوده و درجه حرارت محیط از 24 و رطوبت از 60 درصد بیشتر نباشد. نکته قابل توجه این است که تمام پروانه‌های آزاد یا اصطلاحاً ولگرد، باید جمع‌‌آوری شوند؛ زیرا باعث گسترش آلودگی می‌گردند.

نکات ضروری در مراحل پروانه‌گیری و تخم‌گیری

1- باید میزان پرز بال‌ها را به حداقل رساند.
2- از خشک بودن قیف‌ها و کاغذها و همچنین محل تخم‌گیری اطمینان حاصل نمود.
3- بازدید تصادفی قیف‌ها برای تخمین مرگ‌و‌میر (ویروس، رطوبت بالا، حرارت بالا، گاز‌های دیگر، کنه و ...) بهتر است که از پروانه‌ها نمونه‌گیری شود و نمونه‌ها در زیر بینوکلر به دقت مورد بررسی قرار گیرد. (نمونه‌ها را از کاور تهیه کنید.)
4- اتاق تخم‌گیری به طور کامل از سایر اتاق‌ها مجزا بوده و چراغ این اتاق‌ها در طول روز روشن نشود.
5- درب قیف‌ها حتماً محکم بسته شود.
6- رطوبت و دمای آن مرتب کنترل شود.
7- قبل از انجام عمل پرکردن قاب‌ها، اتاق کاورها (سقف و کف) با سم نئورون سمپاشی شود.
8- هر اتاق باید پادری داشته باشد و اشخاص نیز حتماً با دمپایی مخصوص در اتاق‌ها تردد کنند.
9- پس از انجام پروانه‌گیری از محکم بودن لوله‌های اتصال سه راهی پلیکا به تونل زیر قیف کاور اطمینان حاصل شود.
10- سه راهی‌ها از زمین فاصله داشته باشند.
11- نکته مهم در باد گرفتن پروانه‌ها، اطینان از خشک بودن باد تولیدی از پمپ است. به همین دلیل قبل از بادگیری پیچ تخلیه پمپ را باز نموده تا آب جمع شده در مخزن هوای آن خارج شود. اندازه‌گیری روغن موتور پمپ باد نیز لازم است.
12- عمل بادگیری با دقت صورت گیرد تا در هر زمان کلیه پروانه‌‌ها از کاور خارج شوند. در صورت زیادبودن پروانه‌ها می‌توان عمل پروانه‌گیری را در 2 یا 3 نوبت در روز انجام داد.
13- هر چیزی که ایجاد دود و یا گاز نماید، از مکان دور شود.
14- تمام اتاق‌ها، قفسه‌ها، کاورها باید دارای اتیکت مربوط به خود باشند.
15- تخم‌های تولید شده را در صورتی که اتاق پارازیت آماده نباشد، در سردخانه در دمای 4 درجه می‌توان به مدت یک هفته نگهداری نمود این تخم‌ها در دمای محیط به سرعت نارنجی رنگ می‌شوند و دیگر مناسب برای پارازیت نیستند.
16- بعد از برداشتن ورقه‌های تخم از زیر قیف‌ها، تکاندن آنها در هوای آزاد الزامی است؛ زیرا این کار باعث خارج‌شدن پرزها و یا کنه احتمالی از اطراف تخم‌ها شود.
17- در صورت تخم‌گذاری مناسب، پروانه‌ها به‌صورت یک دایره (به اندزه سطح ته قیف) روی کاغذ تخم می‌گذارند. در صورتی که تراکم و یکنواختی و پراکندگی روی ورقه تخم فقط در یک طرف باشد (به صورت نیم دایره) نشان‌دهنده این است که سطحی که قیف‌ها روی آن قرار دارند، ناصاف بوده و قیف به خوبی روی کاغذ قرار نگرفته است.
18- بعد از انجام عمل پروانه‌گیری و تخم‌گیری، جدول مربوط به آن حتماً پر شود تا از میزان تولید، اطلاع کافی داشته باشید.
19- در اتاق پروانه‌گیری بهتر است برای به تله انداختن پروانه‌های آزاد از تله‌های نوری استفاده شود.
20- پروانه‌های زنده در داخل قیف به پارچه توری می‌چسبند ولی پروانه‌های مرده با یک حرکت و تکان دادن قیف به راحتی جابه‌جا می‌شوند.
21- در صورتی که تعدادی لارو در داخل سه‌راهی پلیکا باشد و یا کارگران احساس خارش کنند، این نشانه‌ها به دلیل گسترش کنه است.

ویژگی‌های ظاهری زنبور تریکوگرام

زنبور تریکوگراما حشره‌ای ریز و ظریفی است که حدود یک میلی - متر طول دارد این زنبورها به‌طور کلی پارازیتوئید (انگل) تخم به ویژه پروانه‌ها می‌باشند که تعدادی از این پروانه‌ها جزء آفات مهم و اصلی محصولات کشاورزی هستند و هر ساله کشاورزان و باغداران را وادار به مبارزه بر علیه آنها می‌نمایند. این زنبورها به واسطه پنجه پای سه بندی به راحتی قابل تشخیص بوده و به واسطه اینکه تخم- های انگلی شده (پارازیت شده) توسط این زنبورها پس از چند روز سیاهرنگ می‌شوند، در شرایط صحرایی به راحتی قابل تشخیص و جمع‌آوری می‌باشند (شکل 36).

این زنبورها بسته به حجم تخم میزبان، از یک تا چند عدد تخم داخل تخم میزبان قرار می‌دهند و این تخم‌ها حدوداً پس از 24 ساعت تفریخ شده و لاروهای زنبور از محتویات تخم میزبان تغذیه نموده و پس از گذراندن سنین لاروی در داخل تخم میزبان تبدیل به شفیره می‌شوند. حشره کامل زنبور با سوراخ‌کردن پوسته تخم میزبان که به‌صورت تقریباً دور می‌باشد، از تخم خارج می‌شوند بنابراین تخمی که می‌توانست لارو آفت خارج شده و به محصول خسارت بزند. زنبور خارج شده و جلوی خسارت آفت در همان مراحل اولیه سد می‌شود و این یکی از محاسن انگل‌های تخم آفت می‌با‌شد.

زنبورهای ماده خارج شده از تخم میزبان بلافاصله جفت‌گیری کرده و شروع به جستجو برای یافتن تخم‌های میزبان بر روی گیاه می‌نمایند. یافتن تخم میزبان توسط زنبورها بیشتر با قدم‌زدن زنبورها صورت می‌گیرد، ولی زنبورها قادر به پروازهای کوتاه بوده و در مواردی توسط باد نیز به مسافت‌های طولانی منتقل می‌شوند.

این زنبورها به طور گسترده در فلات ایران حضور داشته و به طور طبیعی فعالیت قابل توجهی را روی آفات مختلف نشان می‌دهند. عمده حضور این زنبورها در باغات و مزارع اغلب به آخر فصل محدود می‌شود که در این زمان آفت عموماً خسارت خود را به محصول وارد نموده‌اند. به همین دلیل و برای پرکردن خلاء حضور به موقع زنبورها در زمان بروز آفت، نیاز است تا زنبورها به تعداد لازم پس از تکثیر روی سایر میزبان‌های آزمایشگاهی از قبیل بید غلات و بید آرد، در مزارع رهاسازی شوند. زمان، تعداد و دفعات رهاسازی زنبورها از موارد مهم در موفقیت رهاسازی زنبورهاست و در هنگام تکثیر و پرورش انبوه آزمایشگاهی نیز رعایت نکات و مسائل کنترل کیفیت و انتخاب گونه مناسب زنبورها از جمله موارد ضروری است که ضریب موفقیت را افزایش خواهد داد.

چنانچه مجموعه مسائل ذکر شده در انتخاب، پرورش و رهاسازی زنبورها لحاظ شود، نتایج بسیار مناسبی را می‌توان از برنامه‌های کاربرد زنبورهای تریکوگراما به دست آورد و کاربرد سموم کشاورزی را که اثرات مخرب زیست محیطی فراوانی را به همراه دارد، برای برخی از آفات مهم کشاورزی حذف و یا اینکه به حداقل رساند. در حال حاضر از این زنبورها به طور گسترده در مناطق شمالی کشور در کنترل کرم ساقه‌خوار برنج، آفت کلیدی محصول برنج، استفاده می‌شود. از آفات دیگری که در سطح کشور از این زنبورها برای کنترل آنها در سطوح نسب محدودتری استفاده می‌شود، می‌توان به کرم قوزه پنبه، کرم ساقه خوار اروپایی ذرت، کرم گلوگاه انار و کرم سیب اشاره نمود. نکته مهم در کاربرد زنبورها این است که آنها به شرایط نامساعد محیط در هنگام رهاسازی (همانند بارندگی و دماهای بالا) و سمپاشی و یا بادبردگی سم از مزارع مجاور بسیار حساس بوده و در چنین شرایطی از بین رفته و نمی‌توان از رهاسازی انتظار موفقیت داشت.

تعیین جنسیت زنبور تریکوگراما (♀ و ♂)

زنبورهای نر و ماده به راحتی از روی شاخک قابل تشخیص هستند. شاخک‌های زنبور ماده کوتاه، خمیده و در انتها متورم و دارای موهای کوتاه و ظریف و کم می‌باشند ولی در زنبورهای نر، شاخک بلند و در انتها دارای موهای بلند و زیادی است. شاخک‌ها به راحتی در زیر بینوکلر با بزرگنمای 10 تا 20 دیده می‌شود (شکل 37).

رشد و نمو زنبور تریکوگراما

چرخه زندگی تریکوگراما از تخم تا خروج زنبور سریع انجام می‌شود، به‌طوری که در درجه حرارت 32-30 درجه حدود 8 روز، در دمای 28 درجه حدود 9 روز، در 25 درجه سلسیوس 11 روز و در دمای 22 درجه سلسیوس حدود 14 روز به طول می‌انجامد. دمای بهینه برای رشد این زنبور 25-22 درجه و رطوبت 85-70 درصد می‌باشد. بهتر است در اتاق پارازیت ساعات روشنایی و خاموشی رعایت گردد، این ساعات به‌صورت 16 ساعت روشنایی و 8 ساعت خاموشی است، زیرا زنبورها نیز در شبانه روز به استراحت و غذا احتیاج دارند.

حشره ماده می‌تواند تعداد تخم‌های نسبتاً زیادی را بگذارد که این تعداد به گونه زنبور، تغذیه و در دسترس بودن تخم بستگی دارد. نه برای یکی از گونه‌های زنبور که در ایران عمومیت دارد (گونه تریکوگراما براسیکه) تعداد تخم‌هایی که هر زنبور ماده می‌تواند در طول عمر خود بگذارد به حدود 98 عدد می‌رسد در دمای بالاتر از 35 و پایین‌تر از 14 درجه سلسیوس تخم‌ریزی به ندرت انجام می‌شود و در دمای زیر 18 درجه سلسیوس به کلی قطع شده و زنبور غیرفعال می‌گردد.

سوش محلی تریکوگراما

در مناطقی که تریکوگرامای پرورشی رهاسازی نشده است، می‌توانیم اقدام به پیدانمودن تریکوگرامای محلی نماییم که از یافتن تخم‌های پارازیته، آنها را در لوله‌های آزمایش پرورش می‌دهیم. مثلاً در مزارع برنج علاوه بر جستجو برای پیداکردن تخم‌های کرم ساقه‌خوار پارازیت شده در خود مزرعه باید در میان علف‌های هرز اطراف و همچنین مزارع صیفی نزدیک به آن را مورد بررسی و کاوش قرار دهیم و در مزرعه پنبه برای یافتن تخم هلیوتیس پارازیته باید هم مزارع پنبه، یونجه، ذرت و گوجه‌فرنگی را جستجو کنیم و یا زنبورهایی که در باغات روی آفات درختان فعالیت می‌کنند، پارازیت برای پیداکردن تخم پارازیت، باید علف‌های هرز پایین و اطراف درختان را نیز جستجو کرده تا تخم‌های پارازیت را پیدا نماییم.

از طریق تله‌گذاری نیز می‌توان اقدام به شکار زنبورهای بومی نمود، بدین ترتیب که برگه‌هایی حاوی تخم‌های میزبان (بید غلات و یا میزبان اصلی) را در مزارع یا باغاتی که احتمال وجود تریکوگراما دارد، گذاشته و روز بعد اقدام به جمع‌آوری آنها می‌نماییم. پس از چند روز اگر تخمی پارازیت شده باشد، تغییر رنگ داده و تیره می‌شود. پس از جداسازی تخم‌های پارازیت به روش‌های مختلف در داخل لوله‌های آزمایش آنها را پرورش داده و مطابق جدول زیر آماربرداری می‌کنیم:

تاریخ	منطقه	نوع گیاه	مقدار تحم آفت	مقدار تخم پارازیته	درصد پارازیت

اگر بخواهیم در آزمایشگاه تخم پارازیته روی میزبان اصلی داشته باشیم، باید پروانه آفت را که در حال تخم‌ریزی است، با زنبور تریکوگراما در داخل جعبه‌های پرورش قرار دهیم.

زنبورهای سوش که برای اولین بار پیدا شده‌اند، بعد از پارازیت نمودن تخم‌ها پس از 4-5 روز میرند که این زنبورها را داخل الکل 75 درصد ریخته و برای شناسایی اتیکت می‌زنند.

بیشترین فعالیت تریکوگراما در بهار تا اوایل پاییز است که البته در طول روزهای بسیار گرم تابستان این فعالیت کاهش می‌یابد. بهترین زمان جمع‌آوری تریکوگراما (در مناطق سرد تا معتدل) شهریور ماه است که بیشترین فعالیت تریکوگراما مشاهده می‌شود.

پرورش و تولید انبوه زنبور تریگوگراما

تخم‌های میزبان واسط که در مراحل قبل به دست آمده‌اند، وارد مرحله پرورش زنبور خواهند شد. در این مرحله، پرورش‌ها ابتدا در فضاهای کوچک و یا حتی داخل لوله‌های آزمایش انجام شده و سپس با افزایش مقدار  زنبورهای تولیدی، زنبورها به داخل فضاهای بزرگ‌تر ی به نام کعب‌های پرورش زنبور به ارتفاع حدود 2 متر و طول و عرض یک متر منتقل می‌شوند. تخم‌های تازه میزبان بسته به جمعیت زنبورها و همچنین روند خروج زنبورها در یک نوبت و یا روزانه در اختیار زنبورها قرار داده می‌شوند. زنبورها داخل این تخم‌های میزبان تخم‌گذاری نموده و با گذشت حدود 4 تا 5 روز تخم‌های پارازیت‌شده سیاه رنگ می‌شوند. این تخم‌های سیاه رنگ را می‌توان برای تکثیر انبوه خود زنبورها مجدداً وارد چرخه تکثیر نمود و یا اینکه آنها را با چسباندن بر روی مقواهایی به نا تریکوکارت برای رهاسازی به داخل مزارع و باغات در زمان مناسب منتقل نمود. برای پرورش انبوه معمولاً از کعب‌های پارچه‌ای استفاد می‌نمایند. این کعب‌ها غیر از یک وجه پوشیده شده با پلاستیک شفاف، طلق‌ها و یا شیشه از بقیه جهات با پارچه مشکی نسبتاً ضخیم پوشیده شده و نور تنها از همان وجه شفاف تابیده می‌شود. زنبورها به واسطه اینکه به سمت نور جلب می‌شوند، روی قسمت شفاف جمع شده و به همین جهت، تخم‌های میزبان نیز در همین قسمت نصب می‌شوند تا زنبورها آنها را پارازیته نمایند. ابعاد این کابین‌ها به گونه‌ای است که زنبورها حداقل از محل قرار داده شده تا محلی که منبع نوری قرار دارد، مسافتی را پرواز نمایند. نور کعب‌ها می‌تواند با استفاده از  لامپ‌های مهتابی تأمین شود. دما حدود 25 درجه و رطوبت نسبی 70 تا 75 درصد برای پرورش زنبورها مناسب است.

زنبورهای اولیه برای آغاز پرورش بایستی به درستی از طبیعت جمع‌آوری و در شرایط آزمایشگاهی بررسی و انتخاب شده باشند تا بتوانند در شرایط هر منطقه و بسته به نوع محصول و آفت هدف، بهترین کارایی را پس از رهاسازی داشته باشند.

پارازیت تخم‌های پروانه بید غلات توسط تریکوگراما

تخم‌های بید غلات که توسط زنبور تریکوگراما پارازیت شده و سیاهرنگ می‌شوند در نهایت در کارت‌زنی مورد استفاده قرار می‌گیرند. بدین منظور باید ابتدا اتاقک‌هایی اصطلاحاً که کابین‌ نامیده می‌شود آماده کنیم. شایان ذکر است که قبل از انتقال سوش اولیه به کابین آن را تحت شرایط کاملاً کنترل شده و مطمئن در حد کافی تکثیر نمود و سپس به کابین منتقل کرد.

ابعاد کابین بسته به اتاق پارازیت (کابین) که در ساختمان انسکتاریوم در نظر گرفته‌اید، می‌تواند متغیر باشد؛ اما بهترین ابعاد $3 \times 1$ متر و ارتفاع 2 متر است که در یک اتاق $3 \times 4$ به راحتی می‌توان دو کابین روبه‌روی هم گذاشت و بین آنها دو سری لامپ‌های مهتابی را قرار داد.

ذخیره‌سازی زنبور تریکوگراما

بهترین زمان ذخیره‌سازی تریکوگراما در دمای کم و در مرحله پیش‌شفیرگی است و آزمایش‌ها نشان داده که پیش‌شفیره‌های پارازیتوئید می‌توانند حتی تا سیصد روز با درصد خروجی بالا نگهداری شوند. این یک موفقیت در ذخیره‌سازی است که بستگی زیاد به هر دوگونه آفت و تریکوگراما دارد.

1- نگهداری کوتاه مدت تریکوگراما

در شرایط حرارتی 4-2 درجه سانتی‌گراد و رطوبت 90-85 درصد می‌توانیم تریکوگراما را در فاز پیش‌شفیرگی در یخچال معمولی هم نگهداری نماییم. در فاز پیش‌شفیرگی و شفیرگی به مدت 40-30 روز می‌توان اقدام به ذخیره‌سازی نمود، اما در فاز بلوغ نمی‌توانیم بیش از 10 روز نگهداری کنیم. در مدت نگهداری، هیچگونه اثر منفی در بیولوژی تریکوگراما وجود نخواهد آمد.

1- نگهداری بلند مدت تریکوگراما

نگهداشتن دراز مدت در مرحله فعال تریکوگراما امکان ندارد. برای اینکه این زنبور را به مدت زیاد ذخیره‌سازی کنیم باید در حالت نیمه فعال آن را نگهداری کنیم.

تریکوگراما در طبیعت زمستان گذرانی می‌کند. در مرحله لاروی در زمانی که تغذیه قطع شده و هنوز به مرحله پیش‌شفیرگی وارد نشده، در پاییز به دیاپوز (Diapose) می‌آرود. ایجاد چنین حالتی در آزمایشگاه برای ذخیره‌سازی دارای اهمیت است. شرایطی که ایجاد می‌شود باید شرایط فیمابین طبیعت و آزمایشگاه باشد که این ترکیب کمک شایانی به ما خواهد نمود تا همگام با طبیعت قدم برداریم.

در مرحله اول باید رشد اولیه لاروها را به حالت نیمه فعال ببریم که برای این منظور تخم پارازیته را بعد از یک الی دو روز اول در حرارت 23 درجه در روز و 10 درجه در شب با رطوبت 80 درصد و 16 ساعت روشنایی و 8 ساعت تاریکی نگهداری کنیم.

مرحله دوم یعنی مرحله رشد لارو (سنین اول) در حرارت 10 درجه نگهداری می‌شود و بعد از 3 الی 4 هفته  این حالت تبدیل به فاز پیش‌شفیرگی می‌شود و در این مرحله در حرارت 3-2 درجه و با رطوبت 80-50 درصد می‌توانیم به مدت 6 تا 7 ماه نگهداری کنیم که هیچگونه تغییرات منفی در زنبور ایجاد نمی‌شود.

برای خارج‌کردن زنبورها از حالت نیمه فعال نباید مدت از دو ماه کمتر باشد که در این مرحله طی  7 تا 9 روز تخم‌ها را در درجه حرارت‌های مختلف قرار می‌دهیم که اصولاً در چهار روز اول 70 تا 95 درصد از زنبورها حرکتشان مشخص می‌شود. (نباید تخم‌ها را یک دفعه در شرایط بهینه رشدی قرار دهیم.)

تریکو کارت‌زنی

یکی از روش‌های رهاسازی زنبورها استفاده از تریکوکارت‌ها و نصب آنها در مزارع و باغات است. بدین منظور تخم‌های پارازیت شده در مرحله پرورش انبوه، قبل از این‌که زمان خروج زنبورها فرا برسد، به تعداد مشخص (که معمولاً حدود 600 تا 700 تخم پارازیته است) برش داده شده و با استفاده از چسب روی کارت‌ها چسبانده شده و قبل از این که زنبورها خارج شوند، در مزارع باغات نصب می‌شوند. تعداد این تریکوکارت‌ها در هر هکتار بسته به نوع محصولات می‌باشد. در محصولی همانند برنج 100 عدد تریکوکارت در هر هکتار به فاصله حدود 10 متر از یکدیگر نصب می‌شوند. در باغات معمولاً روی هر یک از درختان بایستی تریکوکارت‌ها نصب شوند.

برش برگه‌ها 

روش برش برگه‌های پارازیت شده بسیار حائز اهمیت است؛ زیرا این برش باید به‌صورتی انجام شود که تعداد 600 عدد تخم پارازیت شده برای هر تریکوکارت بریده شود. روش برش با توجه به نوع توزیع تخم‌ها روی برگه و درصد تخم‌های پارازیت شده، متفاوت خواهد بود. این مرحله باید به دست افراد مجرب صورت گیرد. در برش بهتر است از قیچی‌های با لبه نازک استفاده نمود تا به تخم‌ها آسیب کمتری برسد. (شکل 38).

کارت‌زنی

بعد از برش برگه‌ها  آنها را توسط چسب مایع به تریکوکارت‌ها چسبانیده، سپس زبانه تریکوکارت را که به عنوان یک پوشش برای تکه‌ها به حساب می‌آید، بر روی تخم‌ها بر می‌گردانیم. باید توجه شود که به تخم‌ها فشاری وارد نشود.

مقدار چسب باید کم (به اندازه یک قطره) باشد تا باعث غرق‌شدن تخم‌ها نشود (شکل 39 و 40).

کارت‌های آماده شده را در یک جعبه سوراخ‌دار گذاشته و روی جعبه تاریخ پارازیت و کارت‌زنی را نوشته و آن را به سردخانه با دمای 4 درجه سلسیوس انتقال می‌دهیم.

نکات مهم در مرحله پارازیت

1- از تخم‌های تازه میزبان (یا حداقل قرمز نشده) برای پارازیت استفاده کنید. تمایل زنبورها برای پارازیته کردن تخم‌های نارنجی (مسن) کمتر خواهد بود.
2- رعایت نسبت تخم‌ها به زنبورها از اهمیت ویژه‌ای برخوردار است. هر چه زنبور کمتر باشد، دستیابی به تخم‌های پارازیته کمتر خواهد شد و تعدادی از تخم‌ها بدون پارازیته‌شدن هدر خواهند رفت و اگر تخم‌ها کم و  زنبورها زیاد باشند، مشکلات کیفی در تولید ایجاد خواهد شد.
3- جابه‌جا کردن تخم‌های سیتو در روی پنجره با توجه به تراکم زنبورهایی که روی تخم‌ها نشسته‌اند. بدین  صورت که تخم‌هایی که زنبور بیشتری روی آنها نشسته است را ب جاهایی از پنجره که زنبورهای کمتری دارد، منتقل کنیم و جای خالی آنها را با تخم‌های دیگر پر نماییم.‌
4- تمام منافذ کابین باید به خوبی مسدود شود تا زنبورها از کابین خارج نشوند (البته همواره تعدادی از زنبورها به نحوی به مهتابی ها می‌رسند و از بین می‌روند.
5- اتاق پارازیت باید از هرگونه حشره دیگر به خصوص مورچه و عنکبوت عاری باشد، زیرا به راحتی در عرض یک ساعت تعداد زیادی از زنبورها یا تخم‌ها را با خود می‌برند.
6- درصورت مشاهده مورچه در اتاق پارازیت فقط باید از نفت استفاده نمود، به طوری که نفت را در سوراخ‌های لانه بریزیم.
7- بهتر است در اتاق پارازیت ساعات روشنایی و خاموشی رعایت گردد، این ساعات به صورت 16 ساعت روشنایی و 8 ساعت خاموشی است؛ زیرا زنبورها نیز در شبانه روز به استراحت و غذا احتیاج دارند. به همین دلیل می‌توان با آغشته کردن کاغذهایی در محلول آب و عسل 20 در هزار و آویزان کردن آنها در کنار تخم‌ها، .به آنها غذا داد.
8- در مراحل پارازیت با حوصله عمل کردن شرط اصلی است و باید زمان را رعایت کرد. بدین ترتیب که دوبار در روز، صبح‌ها و عصرها، اقدام به گذاشتن تخم و سپس در سر موعد مقرر اقدام به جمع‌آوری نمود.
9- برای تعیین درصد زنبورهای ماده و درصد خروج، اقدام به نمونه‌گیری کرده و نمونه را داخل لوله آزمایش می‌گذاریم. زنبورهای ماده دارای شاخک‌های گرزی شکل و کوتاه‌تر از نرها می‌باشند. برای کمتر کردن جنب و جوش زنبورهای داخل لوله آزمایش می‌توان آن را به مدت یک ساعت در یخچال گذاشت.
10- معمولا از اضافه‌های برش کارت‌ها برای زنبور کمکی در کابین استفاده می‌کنند.
11- با تغییرات دمایی می‌توان خارج‌شدن زنبورها و یا عدم خارج‌شدن آنها را کنترل نمود. 
12- می‌توان بعد از پارازیت، تخم‌ها را به مدت چند روز در انکوباتور در دمای 14 درجه سانتی‌گراد منتقل نمود.

بدین روش می‌توان تخم‌های زنبور را به مدت طولانی‌تری نگهداری نمود.

رهاسازی زنبور تریکوگراما در مزرعه 

تعیین مناسب‌ترین زمان برای رهاسازی زنبور تریکوگراما به منظور افزایش کارایی کنترل بیولوژیک و کاهش هزینه‌ها در سیستم‌ های تولید انبوه اهمیت فراوانی دارد.

بهترین زمان رهاسازی زنبورها، آغاز تخم‌ریزی آفت در  مزرعه و یا باغ است (شکل 41).

زمان رهاسازی را می‌توان از طریق مشاوره با کارشناسان مربوطه و خبرگان محلی و یا با استقرار شبکه‌های مراقبت تعیین کرد. بسته به نوع محصول، نوع آفت و حتی تراکم آفت، تعداد تریکوکارت مصرفی در هکتار متفاوت است. محل نصب تریکوکارت باید در جایی باشد که مستقیم در مقابل اشعه خورشید قرار نگیرد و موقع رهاسازی غروب یا صبح زود می‌باشد. دستور والعمل رهاسازی زنبور تریکو گراما برای هر یک از محصولات و آفات هدف در قالب استانداردها و دستورلالعمل‌هایی از طریق ارگان‌های ذیربط ارائه شده است که می‌توان به آنها مراجعه نمود.

ویژگی‌های بالتوری سبز

رهاسازی این حشرات بر علیه شته‌های محصولاتی مانند کلم، فلفل، گوجه فرنگی، بادمجان، نخود، سیب زمینی و پنبه (به ویژه در زمانی که تراکم شته‌ها بالاتر از حدی است که زنبورهای پارازیت قادر به کنترل شوند) و نیز سوسک کلرادو، کنه قرمز اروپائی، کرم قوزه پنبه و شکپشک‌های زیتون با موفقیت همراه بوده است لارو بالتوری به طیف وسیعی از آفات شامل انواع شته‌ها، شپشک‌های نباتی، تریپس‌ها، سفید بالک‌ها، زنجرک‌ها، لارو و تخم پروانه‌ها و کنه‌های نباتی نیز حمله می‌کند. کاربرد این عوامل بیولوژیک سبب کاهش استفاده از حشره‌کش‌ها و تأثیر آنها بر موجودات غیر هدف، کاهش آلودگی آب‌های زیرزمینی و هزینه‌های کنترل و افزایش سلامت غذایی شده است.

زیست‌شناسی

طول عمر حشرات کامل: طول عمر حشره کامل بالتوری در حالت عادی از 2/5 تا 3 ماه بیشتر نمی‌شود. حشرات کاملی که به دیاپوز می‌روند ممکن است تا 9 ماه عمر کنند. طول عمر به گونه بالتوری، عوامل محیطی مانند دما، رطوبت نسبی، نور، کیفیت و کمیت غذای مصرفی بستگی دارد.

غذای حشرات کامل در طبیعت

در رابطه با غذای حشرات کامل، بالتوری‌ها به دو دسته تقسیم می‌شوند:

1- حشرات کامل بالتوری که گوشتخوار هستند و مانند لارو نیاز به تغذیه از شته‌ها یا سایر جوربالان دارند.
2- حشرات کامل بالتوری به طور عمده از عسلک شته‌ها یا سایر حشرات، شهد گل‌ها و در مواردی از گرده گل‌ها تغذیه می‌کنند.

حشرات کامل گروه اول (گوشتخوارها) را می‌توان با موادی مانند آب قند، عسل رقیق شده، دانه گرده و ... تغذیه کرد. در این صورت زنده می‌مانند، ولی قادر به تولید مثل نیستند.

دوره پیش از تخم‌گذاری

غدد جنسی در بالغ‌هایی که به تازگی از پیله خارج شده‌اند، کاملاً رشد نکرده و امکان جفت‌گیری و تخم‌ریزی وجود ندارد. مدت زمانی که هر دو جنس توانایی جنسی پیدا کنند، بستگی به گونه و در هر گونه بستگی به درجه حرارت، رطوبت نسبی، نور، غذایی که حشره طی مرحله لاروی تغذیه کرده و کیفیت و کمیت غذای حشره کامل دارد.

ماده‌های بالتوری پس از خروج از پیله در 16 ساعت روشنایی، 8 ساعت تاریکی و دمای 30 درجه سانتی‌گراد پس از 3 تا 4 روز و در دمای 15 درجه سانتی‌گراد پس از 15 یوز شروع به تخم‌ریزی می‌کنند.

نحوه تخم‌گذاری

وقتی حشره ماده آماده تخم‌گذاری می‌شود، حلقه‌هایی از انقباضات در طول شکم ایجاد می‌شود. سپس نوک شکم با سطح زمین تماس پیدا می‌کند و یک قطره مایع شفاف ژلاتینی بر روی زمین قرار داده می‌شود. با بالا بردن شکم تا زاویه‌ای حدود 60 درجه، ماده ژلاتینی کشیده می‌شود تا یک رشته بی‌‌رنگ تشکیل شود. در این لحظه تخم ظاهر شده و چند لحظه در جای خود نگه داشته می‌شود تا پایه سفت شود. با کمی بالا بردن شکم تخم رها شده و حشره ماده از محل دور می‌شود.

غذای لاروها

لاروهای پراشتهای بالتوری‌ها از بندپایان کوچک با بدن نرم تغذیه می‌کنند و دامنه میزبانی وسیعی دارند. شته‌ها، شپشک‌ها، زنجرک‌ها، مگس‌های سفید، پسیل‌ها، تریپس‌ها، شپش‌های کتاب، تخم و لارو پروانه‌ها، کنه‌های گیاهی، تخم و لارو سوسک‌ها، دو بالان و سایر بالتوری‌ها را شکار می‌کنند. افراد این خانواده به علت تغذیه لارو بیشتر گونه‌های آن از شته‌ها به شیر شته نیز معروفند.

تأثیر غذا بر رشد لاروی

غذای نامناسب باعث تأخیر در رشد و طولانی‌شدن دوره لاروی، کاهش وزن بدن، عدم توانایی لارو در تنیدن پیله و افزایش تلفات می‌شود و به علاوه به توانایی تولید مثلی حشرات کامل صدمه می‌زند.

همخواری در لاروها

1- تغذیه لاروها از تخم‌ها:

وظیفه اصلی پایه تخم جلوگیری از حمله شکارگرها، پارازیتوئیدها و لاروهای خود بالتوری است. لارو در صورت گرسنگی بیش از حد حتی از پایه تخم بالا رفته و از آنها تغذیه می‌کند. همخواری در زمان فراوانی غذا مضر و در زمان کمیابی غذا مفید است. تخم‌گذاری بر روی سطوح دیگری غیر از برگ روش دیگری برای جلوگیری از همخواری است، زیرا لاروها هنگام جستجوی شکار ذرات ریز شده برگ را دنبال می‌کنند.

2- تغذیه لارو از لارو:

لاروهای گرسنه بالتوری به هر جسم نرمی که برخورد کنند، حمله می‌کنند. حتی اگر لارو خودی باشد. همخواری تابعی از گرسنگی است.

پرورش انبوه بالتوری سبز

پرورش انبوه بالتوری سبز با شکار حشرات کامل از طبیعت یا خروج آنها از شفیره در آزمایشگاه آغاز می‌شود.

جمع‌آوری حشرات کامل از طبیعت

حشرات کامل توسط تور، آسپیراتور و تله نوری جمع‌آوری می‌شوند. معمولا ظهور این حشره در مزارع گندم و جو همزمان با گلدهی است و تا خرداد ماه سیر صعودی دارد. با حمله آفات مکنده نظیر تریپس و شته به مزارع پنبه و آغاز برداشت گندم، مهاجرت حشرات کامل بالتوری از مزارع گندم به پنبه آغاز می‌شود سپس حشرات کامل پس از جمع‌آوری اقدام به پرورش و تولید انبوه این حشره مفید می‌مایند.

پرورش لارو بالتوری سبز

برای تغذیه لاروهای بالتوری از تخم بید غلات استفاده می‌شود.

رهاسازی

برای رهاسازی بالتوری در مزرعه، تخم‌های حشره را با خاک اره مخلوط کرده و بر روی کارهایی به نام کریزوکارت که مشابه با تریکوکارت می باشد، می‌چسبانند. تعداد تخم بالتوری روی هر کارت حدود 60 عدد است. برای تخمین میزان رهاسازی بالتوری‌ها و نیز میزان کارایی آنها در کنترل آفت از نسبت‌های شکارگر به شکار استفاده می‌شود. به این ترتیب باید ابتدا توسط یک روش نمونه‌برداری دقیق، شد جمعیت آفت معلوم شده و سپس با توجه به آن رهاسازی بالتوری به تعداد معین صورت گیرد.

شکل‌شناسی و مراحل رشد و نمو کفشدوزک کریپتولموس

حشرات بالغ کفشدوزک بیضی شکل با بالپوش‌های به رنگ سیاه براق که قسمت سر، پیش قفسه سینه، شکم و قسمت انتهایی بالپوش‌ها زرد مایل به قرمز، تخم‌ها بیضی شکل و لیمویی رنگ هستند (شکل 45، 46، 47). شکل لاورهای اولیه کفشدوزک با پوره‌های شپشک‌های آرد آلود اشتباه گرفته شود ولی رنگ واقعی آنها زرد مایل به سبز می‌باشد. همچنین لارو کفشدوزک‌ها از نظر اندازه بزرگ‌تر و دارای رشته‌های مومی بلندتر بوده و از تحرک بیشتری نسبت به پوره‌های شپشک برخوردار می‌باشند و دارای 4 سن لاروی هست (شکل 43 و 44).

از تفاوت دیگر کفشدوزک کریپتولموس با شپشک آرد آلود در اندازه تخم آنها است که تخم کفشدوزک کریپتو بزرگتر و از نظر رنگ تخم‌های شپشک آرد آلود نارنجی رنگ هستند در حالی که همانطور که گفته شد تخم‌های کفشدوزک کریپتولموس زرد لیمویی می‌باشد.

اندازه این حشره 3/5 میلی‌متر است، و جنس نر ماده کفشدوزک را هم می‌توان از رنگ پاهای جلویی تشخیص داد؛ به این روش که اگر رنگ جفت پاهای جلویی حشره زرد باشد نر است و اگر سیاه باشد ماده است.

این حشره تخم‌های خود را به صورت پراکنده روی برگ‌های آلوده به شپشک آرد آلود و یا داخل کیسه‌های آفت می‌گذارد و تخم‌هایش پس از 7-6 روز تفریخ می ره آغاز می‌شوند و سپس دوره لاروی حشره آغاز می‌شود. لاروها هم از توده تخم و هم از پوره‌های شپشک آرد آلود تغذیه می‌کنند. پس از طی 4 سن لاروی که هر سن 2 تا 5 روز (بسته به شرایط محیط که مناسب باشد یا نه) طول می‌کشد. معمولاً 2 تا 21 روز طول می‌کشد تا حشره به دوره پیش‌شفیرگی برود. در این سن حرکت کند می‌شود و در محیط آزمایشگاه در کناره یا وسط پتری قرار می‌گیرد و این مرحله تقریبا 4 روز به طول می‌انجامد و تغذیه و تحرک آن کم می‌شود و موقعی که پوسته انتهای بدن جمع می‌شود به مرحله شفیرگی وارد می‌شود، در حالت شفیرگی بدون تحرک و بدون تغذیه در پتری می‌ماند و این حالت 12 روز یا بیشتر طول می‌کشد. بعد از طی مرحله شفیرگی حشرات بالغ از پوسته شفیره خارج می‌شوند و 5 روز نیاز به تغذیه دارند. بعد از 5 روز جفت‌گیری آغاز می‌شود و 24 تا 48 ساعت طول می‌کشد. مدت زمان جفت‌گیری 30 دقیقه می‌باشد. سپس مرحله تخم‌ریزی آغاز می‌شود. از مرحله تخم تا مرگ حشره 3 الی 4 ماه طول می‌کشد (البته بسته به قدرت زیستی حشره و شرایط محیطی ممکن است بیشتر یا کمتر از 230 روز عمر کند).  معمولاً ماده‌ها در طول زندگی خود 400 تا 500 تخم می‌گذارند.

فرق شفیره و پیش‌شفیره در تحرک و تغذیه است. پس از طی مرحله شفیرگی شکافی از قسمت قفسه سینه پوسته شفیرگی باز می‌شود و شما می‌توانید رنگ بدن حشره بالغ طی تکامل از سبز به قهوه‌ای و سپس به سیاه تبدیل می‌شود، یک روز یعنی به مدت 24 ساعت حشره کامل در زیر پوسته شفیره باقی می‌ماند. پس از تغییر رنگ از قهوه‌ای کاکائویی به سیاه از زیر پوسته خارج می‌شود.

مشخصات ظاهری شپشک آرد آلود

شپشک‌های آرد آلود به‌صورت گسترده در مناطق گرمسیری و نیمه گرمسیری جهان پراکنده‌ هستند و خسارات فراوانی را به مرکبات و چای و گیاهان زینتی کشور وارد می‌کنند. این گروه از حشرات بدنی نرم، و بیضی شکل و پهن دارند و تقسیمات بین سر، قفسه سینه و شکم در آنها مشخص نیست. ماده‌های کامل آن بیضی و به رنگ صورتی روشن می‌باشد که گرد موی سفید رنگی پوشیده شده‌اند که از ترشحات آنها می‌باشد. در انتهای بدن در حشرات ماده بالغ توده پنبه‌ای شکل تشکیل می‌شود که همان کیسه تخم است.

هر حشره ماده تا 400 عدد تخم می‌گذارد، طول دوره پورگی حدود 25 روز و سیکل زندگی آن 45 روز می‌باشد. در انسکتاریوم روی میزبان‌های مختلف قابل تکثیر است. در انسکتاریوم از میزبان‌های سیب زمینی جوانه زده و کدو حلوایی برای آلوده‌سازی و پرورش و تکثیر شپشک آرد آلود در شرایط آزمایشگاهی مناسب استفاده می‌شود. این حشره دارای دگردیسی ناقص است. تخم آن بیضی شکل و به رنگ زرد کم رنگ تا نارنجی رنگ است و کوچک‌تر از تخم‌های کفشدوزک کریپتولموس است. همان‌طور که گفته شد، کیسه تخم این حشرات در انتهای بدن آنها است و توده پنبه‌ای شکل است و هنگامی که گروهی از شپشک‌های آرد آلود در کنار هم قرار بگیرند، این توده در هم ادغام می‌شود.

تغذیه کفشدوزک کریپتولموس

کفشدوزک کریپتولموس در دو مرحله لاروی و حشره کامل به مقدار زیادی از شپشک‌های آردآلود تغذیه می‌کند. حشرات کامل و لاروهای کریپتولموس علاوه بر تغذیه از شپشک‌ها از عسلک آنها هم تغذیه می‌کنند. 

روش پرورش کفشدوزک کریپتولموس

دمای محیط برای تکثیر این حشره باید 20 تا 24 درجه سانتی‌گراد و رطوبت نسبی محیط بین 60 تا 70 درصد باشد. برای پرورش این کفشدوزک در انسکتاریوم‌ها معمولاً از شپشک‌های آردآلود به عنوان طعمه (غذای طبیعی) استفاده می‌شود. شپشک‌های آردآلود را می‌توان روی جوانه‌های سیب زمینی و یا کدو پرورش داد.

عمل آماده‌سازی را در اتاق جداگانه انجام می‌دهیم. بعد از آلوده‌سازی کفشدوزک را وارد اتاق آلوده به شپشک آردآلود کرده کفشدوزک شروع به تغذیه و تولید مثل می‌کند. طول یک نسل کفشدوزک از زمان تخم تا زمانی که تخم‌گذاری می‌کند در دمای 23 درجه سانتی‌گراد 54 روز می‌باشد.

نحوه رهاسازی

بهترین زمان رهاسازی حشرات بالغ این حشره شکار گر در اواسط بهار همزمان با مساعدشدن شرایط جوی از نظر رطوبت و حرارت در صبح زود و یا هنگام غروب زمانی که کفشدوزک‌ها کمترین فعالیت را دارا باشند؛ صورت می‌گیرد. عمل رهاسازی در زمانی که حداقل 20 در صد بوته‌ها آلوده به شپشک باشند؛ انجام می‌شود.